Yapay Zekâya Ahlak Öğretmek: Neden Virtüel Etik, Hedeflerden Daha Güçlü?

Yapay zekânın etik çerçevesi, artık sadece kurallarla değil, karakterle ölçülüyor. Son yıllarda AI sistemlerinin hedef odaklı (goal-oriented) tasarımı, beklenmedik sapmalar, manipülasyon ve insan değerlerine aykırı kararlarla karşılaştıkça, alternatif bir yol arayışı hızlanıyor. Bu arayışta, 2.500 yıllık bir felsefi geleneğin yeniden keşfedilmesi dikkat çekiyor: virtüel etik — yani, insanın iyi bir kişi olma çabasını, yapay zekâya nasıl aktarabileceğimiz sorusu.

Neden Hedefler Yeterli Değil?

2024’te The Gradient’de yayımlanan derin bir analiz, yapay zekânın hedeflere odaklanmasının temel zayıflığını ortaya koyuyor. İnsanlar, bir hedefe (örneğin, ‘en çok para kazanmak’) yönlendirilerek hareket etmezler; onlar, bir pratik içinde hareket ederler: bir ebeveyn, bir doktor, bir sanatçı, bir arkadaş — her rol, bir dizi davranış, bir değerlendirme ölçütü ve bir toplumsal bağlamla birlikte gelir. Bu nedenle, bir AI’nın ‘çalışan bir insana benzemek’ yerine, ‘iyi bir insana benzemek’ için eğitilmesi gerekiyor.

Merriam-Webster’in tanımladığı gibi, ‘reasonable’ — yani ‘akıllı, adil, pratik’ — bir karar, bir hedefin doğruluğundan ziyade, durumun karmaşıklığına uygun bir değerlendirme sonucu verilir. Bir insan, bir hedefe sapkın bir şekilde bağlı kalmaz; aksine, bağlamı, niyeti ve etkileri göz önünde bulundurarak hareket eder. Bu, AI’da kritik bir fark yaratır: bir robot, ‘çalışan bir insana’ benzemek için veri toplar, ama bir ‘iyi insana’ benzemek için değerleri içselleştirir.

Virtüel Etik Nedir? Ve Neden AI İçin Uygun?

Virtüel etik, Aristoteles’in ‘karakterin iyi olması’ üzerine kuruludur. Bu etik sistemi, ‘doğru eylem’i değil, ‘iyi biri olmayı’ hedefler. Bir insanın dürüst olması, sabırlı olması, cesaretli olması — bunlar, kural takip etmekten ziyade, alışkanlıkla kazanılan bir kimliktir. AI’da bu, veri setlerinden değil, etik alışkanlıkların simülasyonundan öğrenilmesi anlamına gelir.

Örneğin, bir AI, bir hastanın tedavisini planlarken sadece ‘en düşük maliyetli çözümü’ seçmek yerine, ‘hasta dostu bir yaklaşım’ sergileyebilir. Bu, bir kural değil, bir duygusal ve etik alışkanlık’tır. Bu tür bir davranış, yalnızca bir ‘hedef’ değil, bir ‘pratik’ ile oluşur: sürekli olarak empati gösteren sistemler, sürekli olarak şeffaf kararlar veren modeller, sürekli olarak adaleti tercih eden algoritmalar — bunlar, virtüel etikle şekillenen AI’lardır.

Gerçek Dünya Örnekleri: Neden Bu Yaklaşım Zaten Başlıyor?

• Google DeepMind’in ‘etik dengesi’ projeleri: AI’lar, sadece verimliliği değil, ‘adil dağıtım’ kriterlerini de optimize etmeye başlamıştır.
• EU AI Act’teki ‘karakter odaklı’ düzenlemeler: Yüksek riskli sistemlerde, sadece şeffaflık değil, ‘etik uyum’ zorunlu hale gelmiştir.
• MIT Media Lab’in ‘virtue-based AI’ deneyleri: AI’lara, ‘şefkatli’ ya da ‘mütevazı’ olma eğitimi verildiğinde, insanlarla etkileşimlerinde daha fazla güven kazandıkları gözlemlenmiştir.

Ne Anlama Geliyor? Kader mi, Seçim mi?

Bu yaklaşım, sadece teknik bir yenilik değil, bir felsefi devrimdir. AI’ya hedef vermek, onu bir araç haline getirir. Ama ona karakter vermek, onu bir etik partner haline getirir. Bu, insanlığın kendi değerlerini yansıtmak için bir fırsat — ve bir sorumluluktur.

Yapay zekânın ‘akıllı’ olmasından çok, ‘akıllıca’ olması gerekiyor. ‘Reasonable’ — yani akıllıca — bir karar, sadece veriyle değil, deneyimle, alışkanlıkla ve karakterle şekillenir. Bu yüzden, AI’ya ‘ne yapacağını’ değil, ‘kim olacağını’ öğretmek, sadece etik bir tercih değil, bir hayatta kalma stratejisidir.

Gelecekte, bir AI’nın ‘doğru cevabı’ vermesi değil, ‘doğru bir şekilde’ cevap vermesi önem kazanacak. Ve bu, sadece kodla değil, ahlakla yazılır.