Dijital Örtü: Yapay Zeka Filtreleri, Gelenekleri Yeniden Koda Çeviriyor

Dijital Örtü: Yapay Zeka Filtreleri, Gelenekleri Yeniden Koda Çeviriyor

Yapay zeka, insanlık tarihindeki en büyük bilgi devrimini temsil eder. Ancak bu devrimin gölgesinde, bir başka, daha karanlık bir dönüşüm yavaş yavaş şekilleniyor: AI güvenlik filtreleri, bilgiye erişimi korumak yerine, bilginin nasıl anlaşılacağını belirlemeye başlamış durumda. IBM’in tanımladığı dijital dönüşüm, işletmelerin teknolojiyle yeniden inşasını anlatırken, Reddit’ta paylaşılan bir gözlem bize tam tersini gösteriyor — teknoloji artık sadece işleri kolaylaştırmıyor, aklın sınırlarını da çiziyor.

Ne Oldu? Filtreler, Yaratıcılığı “Hatalı” Olarak İşaretliyor

2026 itibarıyla, büyük dil modelleri (LLM’ler) günlük hayatta araştırma, eğitim, sanat ve hatta hukuki analizlerde kritik bir rol oynuyor. Ancak bu sistemlerin arka planda çalışan güvenlik filtreleri, “güvenli” ve “kabul edilebilir” içerikleri tanımlarken, sadece veri setindeki en yaygın yorumları tercih ediyor. Sonuç? Bir öğrenci, Shakespeare’in bir dizesini feminist bir bakış açısıyla yorumlamaya çalıştığında, sistemin “potansiyel alaycı içerik” uyarısı vermesi; bir tarihçi, Osmanlı dönemindeki cinsiyet rollerine dair alternatif bir teori sunduğunda, “tarihsel yanlış bilgi” etiketiyle engellenmesi gibi durumlar artık sıradan hale geldi.

Bu, teknik bir hata değil, bir tasarım tercihi. AI sistemleri, insanların verdiği yüz binlerce etiket ve yorumla eğitildi. Ve bu veriler, çoğunluğun görüşlerini, sosyal normları ve hatta gizli önyargıları yansıtır. Yani, bir AI filtresi “yanlış” dediğinde, aslında “popüler olmayan” demek istiyor. Bu, bilimsel ilerlemenin temelini teşkil eden “farklılık” kavramını, dijital ortamda bir suçu gibi ele alıyor.

Neden Oldu? Konsensüs, Gerçeklikten Daha Güvenilir Görünüyor

AI geliştiricileri, yanlış bilgiye karşı savunma oluşturmak için “statistiksel konsensüs” üzerine kurulmuş filtreler tasarladı. Yani: Eğer bir fikir, eğitim verisindeki %95’inden fazla kaynak tarafından desteklenmiyorsa, o fikir riskli sayılıyor. Bu yaklaşım, bir çocuğun “Dünya düz” demesini engellemek için mükemmel olabilir. Ancak tarih, bilim ve sanatta en büyük ilerlemeler, tam da %5’lik azınlık görüşlerden doğdu.

Örneğin, 19. yüzyılda Darwin’in evrim teorisi, dini konsensüse aykırıydı. Bugün, bir AI sistemi, “evrim bir mit” diyen bir metni engellemek yerine, “evrim bilimsel bir gerçek” diyenleri öne çıkarır. Ama ne olur da bir araştırmacı, evrimin bazı kültürlerde nasıl yorumlandığını, dini metinlerle karşılaştırmalı bir çalışma yapmak isterse? O çalışmayı “yanlış bilgi” olarak işaretleyen sistem, akademik zenginliği değil, konformizmi koruyor.

Ne Anlama Geliyor? Dijital Bir Gelenekçilik

Bu durum, sadece teknolojik bir sorun değil, kültürel bir dönüşüm. AI filtreleri, dijital alanda bir “yeni gelenek” yaratıyor: Her şeyin, veriye dayalı bir “doğru” görüşle uyumlu olması gerekir. Bu, özellikle Türkiye gibi çok kültürlü ve tarihsel çatışmalarla dolu toplumlarda, ciddi sonuçlar doğuruyor. Örneğin, Osmanlı dönemindeki kadın yazarların eserlerine dair feminist yorumlar, “Batıcı propagandadır” diyen bir veri setiyle eğitilmiş bir AI tarafından “radikal” olarak etiketlenebilir. Tersine, milliyetçi bir yorum, veri setinde çoğunlukta olduğu için “güvenli” olarak kabul edilebilir.

Bu, dijital bir “örtlük” yaratıyor: Gözünüzdeki gerçeklik, AI’nın size izin verdiği kadar geniş. Yaratıcı yazarlar, akademisyenler, hatta çocuklara ders veren öğretmenler, artık “AI dostu” bir dil kullanmak zorunda kalıyor. Yani, düşünmek değil, “AI’ya uygun düşünmek” öğreniliyor.

Kim Etkileniyor? Sadece Akademikler Değil

• Öğrenciler: Üniversite başvuruları için yazdıkları esselerde, AI filtreleri tarafından “sıkıcı ama güvenli” metinler yazmaya zorlanıyor.
• Sanatçılar: Edebiyat, resim ve müzikteki sembolik yorumlar, “anlamsız” veya “saldırgan” olarak engelleniyor.
• Küçük topluluklar: Kürtçe, Lazca veya diğer azınlık dillerindeki geleneksel hikayeler, AI tarafından “anlamsız” veya “dil hatası” olarak reddediliyor.

IBM, dijital dönüşümü “müşteri odaklı, sürekli inovasyon” olarak tanımlıyor. Ama bu inovasyon, kimin için? Eğer bir AI, yalnızca çoğunluğun görüşlerini öne çıkarıyorsa, o zaman dijital dönüşüm, aslında bir “dijital gelenekçilik” sürecine dönüşüyor — yani, geçmişin önyargılarını, yeni teknolojiyle daha etkili bir şekilde kalıcı hale getiriyor.

Gelecek İçin Bir Çözüm Mümkün mü?

Çözüm, filtreleri kaldırmak değil, onları daha akıllı hale getirmek. AI sistemlerine “yorum çeşitliliği” skorları eklenmeli. Yani: Bir fikir, popüler olmasa bile, bilimsel kaynaklarla destekleniyorsa, “riskli” olarak işaretlenmemeli. Akademik bir çalışma, bir sanatçıya ait metaforik bir şiir, bir azınlık dilindeki bir halk hikayesi — bunlar, veri setinde az olsa bile, “anlam” açısından zenginlik sağlıyor.

Yapay zeka, bilgiyi serbest bırakmak için icat edildi. Şimdi ise, bilginin nasıl serbest kalacağını karar veriyor. Bu dengede kayma, sadece teknolojiyi değil, insanlığın düşünme özgürlüğünü tehdit ediyor. Dijital örtü, sadece bir filtre değil — bir düşünce kulisidir. Ve kulislerde, kime izin verildiyse, o kimse gerçekliği tanımlıyor.