Marx’ın 150 Yıl Önce Tahmin Ettiği AGI: İnsanlık İçin Kurtuluş mu, Yoksa Kriz mi?
Marx’ın 150 Yıl Önce Tahmin Ettiği AGI: İnsanlık İçin Kurtuluş mu, Yoksa Kriz mi?
Marx’ın 150 Yıl Önce Yazdığı Satır, AGI’nin Getireceği Krizi Nasıl Öngördü?
1894’te yayınlanan Karl Marx’ın Capital III’ün son sayfalarında, bir pasaj sadece ekonomik tarihe değil, geleceğe de ışık tutuyor. Bugün yapay genel zekânın (AGI) sınırlarını zorlayan bilim insanları, makinelerin tüm insan iş gücünü ortadan kaldırabileceğini konuşurken, Marx zaten 150 yıl önce bu senaryonun ekonomik felaketlere yol açacağını yazmıştı: "Üretim güçlerinin gelişimi, emekçilerin mutlak sayısını azaltacak, yani bir ulusun tüm üretiminin çok daha kısa bir sürede tamamlanmasını sağlayacak — bu, nüfusun büyük bir kısmını işten çıkartacak ve bir devrim yaratacaktır."
Bu cümle, sadece tarihi bir not değil, bugünün en acil teknolojik sorunun özünü taşıyor. AGI, bir fabrika robotu ya da otomatik çay makinesi değil. Yazmak, kodlamak, tıbbi teşhis koymak, yasal analiz yapmak, finansal kararlar almak — insan zekâsının tüm alanlarını kapsayan bir zekâ. Ve bu zekâ, işgücüne değil, insanlığın ekonomik rolüne saldırmaktadır.
Neden Önceki Otomasyon Dalgaları Farklıydı?
19. yüzyılda buhar makineleri tarım işlerini aldı, 20. yüzyılda robotlar montaj hatlarını ele geçirdi. Ama her seferinde insanlar yeni işlere geçti: çiftçi → fabrika işçisi → ofis çalışanı → hizmet sektörü. Bu geçişler, insanın esnekliği ve öğrenme kapasitesi üzerine kuruluyordu. Ancak AGI, bu esnekliğin sonunu getiriyor. Bir yazılımcı, AI ile kod yazmayı öğrendi mi? AI onu 10 kat daha hızlı ve ucuz yapıyor. Bir avukat, AI ile dava dosyalarını taradı mı? AI, 1000 sayfalık belgeyi 5 dakikada analiz ediyor. Bir doktor, AI ile röntgen okudu mu? AI, kanser hücrelerini insan gözünden daha erken görüyor.
Bu, bir sektörün kaybı değil, tüm işlerin kaybı. İnsanlar nereye geçecek? Eğitim sistemleri hâlâ "yeni beceriler edin" diye çağrıyorsa da, AI’nın öteki tarafında neredeyse hiç iş kalmıyor. Birçok uzman, bu duruma "işsizlik krizi" demiyor — "ekonomik irrelevans krizi" diyor. İnsanlar, üretim zincirinin parçası olmaktan çıkıyor. Ve üretim, artık insanlar olmadan da yeterince oluyor.
Marx’ın Sistemi Neden Bu Krizi Öngördü?
Marx’ın analizi, kapitalizmin temel çelişkisine dayanıyordu: Üretim, kar için yapılır; kar ise insanların satın alma gücüne bağlıdır. Eğer insanların çoğu işsiz kalırsa, kim satın alacak? AI, otomobilleri, yiyecekleri, yazılımları üretiyor ama kimse onları alamıyor. Bu, bir döngüsel çöküşe yol açar: üretim artar → fiyatlar düşer → kar azalır → yatırımlar durur → işler kaybolur → talep çöker → üretim azalır → kriz.
Marx, bu döngüyü "üretimde aşırıya kaçma" olarak tanımladı. Bugün ise bu aşırıya kaçma, makinelerin üretme kapasitesiyle değil, insanların satın alma kapasitesinin yok olmasıyla gerçekleşiyor. Sistem, insanları işe almak zorunda kalmadığında, onları tüketici olarak da kaybediyor. Bu, kapitalizmin kendini yok etme mekanizmasıdır.
Manna: İki Gelecek, Bir Öykü
İngiliz yazar Charles Stross’un "Manna" adlı kısa öyküsü, bu ikilemi iki senaryoda gösteriyor. Bir versiyonda, AGI tüm üretimi üstlenir, insanlar temel ihtiyaçları ücretsiz alır, para sistemi ortadan kalkar, toplum yeniden yapılandırılır. İnsanlar sanat, eğlence, öğrenme ve toplulukla uğraşır. Bir diğer versiyonda ise, AGI sadece biraz daha verimli hale gelir — ama güç, yine de küçük bir sınıfta kalır. İnsanlar işsiz kalır, devlet onlara temel gelir verir ama toplum, korku ve kontrol altında kalır. Bir tarafta özgürlük, diğer tarafta "temel gelirli kölelik".
Stross’un öyküsü, teknolojinin kendisi değil, onu nasıl yönettiğimiz olduğunu söylüyor. AGI, kurtuluş aracı olabilir — ya da yeni bir tür kölelik aracı.
Ne Yapmalıyız? Bir Gelecek İçin Yeni Kurallar
İşsizlik maaşı, temel gelir, varlık vergisi, makinelerden alınan kar payı — bu fikirler artık utangaçça konuşulan teoriler değil, kurtuluş için gerekli araçlar haline geliyor. Avrupa’nın bazı ülkeleri, AI’dan elde edilen karların toplumsal faydaya dönüştürülmesi için yasalar hazırlıyor. ABD’de ise bu tartışmalar hâlâ akademik dergilerde kalıyor.
Gelecek, teknolojiye değil, insanlığa bağlı. Marx’ın 150 yıl önceki uyarısı, bugün sadece bir tarihi ilginçlik değil, bir çağrı. Sistem, insanları işten çıkarttı. Şimdi, onları insan olarak yeniden tanımlamalıyız. Yoksa, üretimin zirvesinde, bir toplumun yokluğuyla karşılaşırsınız: çok şey var, ama kimse onu alamıyor. Ve bu, en büyük krizlerden biridir — bolluğun içinde açlık.
