Bir Araştırmacı, İnanç Sistemlerini Haritalamak İçin 'Kültürel Atlas' Yarattı – Tartışmak Yerine Anlamaya Çalışıyor

Bir araştırmacı gazeteci, bugünün en derin sosyal çatışmalarının kaynağını sorguladı: Neden insanlar, farklı inanç sistemlerini anlamak yerine, sürekli onları reddediyor? Bu sorunun cevabını bulmak için, klasik siyasi ve dini tartışmaları terk ederek, tamamen yeni bir araç yarattı: Kültürel Atlas.

Ne Oldu? Tartışmaların Yerini Haritalar Aldı

İsmi bilinmeyen, ancak Avrupa ve Kuzey Amerika'daki akademik dergilerde gizli olarak dolaşan bu proje, 2025 sonlarında bir sanat ve teknoloji bülteninde ortaya çıktı. Projenin yaratıcısı, 15 yıllık gazetecilik ve antropoloji araştırmaları sonrası, sosyal medyada yaşanan ‘inanç savaşlarının’ aslında bir anlam kaybı olduğunu fark etti. İnsanlar, birbirlerinin inançlarını anlamak yerine, onları kategorize ediyor, etiketliyor ve düşmanlaştırıyor. Bu döngüyü kırmak için, bir harita tasarlamaya karar verdi — bir harita, ki bu harita, kimin neyi nasıl inandığını gösteriyor, değil kimin yanlış olduğunu.

Kültürel Atlas, üç temel veri kaynağından besleniyor: halk anketleri, dijital iletişim analizleri ve geleneksel kültürlerin derinlemesine etnografik çalışmaları. Ancak buradaki devrim, verilerin nasıl sunulduğunda yatıyor. Atlas, bir Google Haritaları benzeri arayüze sahip. Kullanıcı, bir bölgeyi (örneğin: Batı Afrika’daki bir köy, ABD’nin orta batısındaki bir kasaba veya İstanbul’un bir semti) seçtiğinde, o toplumun temel inanç sistemlerini görsel olarak görüyor: “Zamanın doğası nedir?”, “Başarı, bireysel çaba mı, yoksa toplumsal bağ mı?”, “Ölüm, son mu, yoksa dönüşüm mü?” gibi 37 temel soruya verilen kültürel cevaplar, renkli halkalar ve dokularla temsil ediliyor.

Neden Bu Kadar Önemli? Çünkü Tartışmak Artık İnançları Öldürüyor

2024 yılında yapılan bir Oxford Üniversitesi araştırması, sosyal medyada 87%’inin “başka bir inanç sistemini anlayamadığı için” bir tartışmaya girdiğini gösterdi. Ancak bu tartışmaların %92’si, karşı tarafın inancını yanlış anlama üzerine kuruluyordu. Kültürel Atlas, bu döngüyü kırıyor. Örneğin, bir ABD’li kullanıcı, “Küresel ısınma bir yalan” diyen birinin inancını görürken, bu kişinin inancının köklerini anlıyor: “Toplumsal güvence sistemlerine olan güvenin çöküşü”, “Bilimsel kurumların siyasi manipülasyona açık olduğuna dair derin bir kuşku”, “Kendini bir ‘kurtarılmış azınlık’ olarak görmesi” gibi yapılar ortaya çıkıyor. Bu, artık “sahte haber” etiketi atmakla değil, anlamakla başlıyor.

Projenin en çarpıcı örneği, Türkiye’deki bir deneme. 2025 yılında, İstanbul’da bir üniversite grubu, Atlas’ı bir sosyoloji dersinde kullandı. Öğrenciler, ailelerinin inanç sistemlerini haritaladılar. Bir öğrenci, “Annem namaz kılıyor, ama ben bunu ‘dini’ değil, ‘güven’ olarak anlıyorum” dedi. Başka bir öğrenci ise, “Babam ‘devletin her şeyi yönetmesi gerektiğini’ düşünüyor, ama bu aslında bir ‘korku’ haritası” dedi. Tartışmalar, birbirlerini yargılamaktan, birbirlerinin geçmişlerini anlamaya dönüştü.

Ne Anlama Geliyor? Bir Yeni Medya Etiketi Doğuyor

Kültürel Atlas, sadece bir teknoloji değil, bir etik çağrısı. Günümüzdeki medya, çatışmayı tıklamaya çeviriyor. Bu proje ise, anlamayı tıklamaya çeviriyor. Eğitim sistemlerinde, gazetecilikte, hatta diplomatik müzakerelerde bu modelin uygulanması, “ikili düşünceden” — iyi/kötü, biz/ona — çıkıp, çok boyutlu insanlık haritasına geçiş anlamına geliyor.

İlginç bir detay: Projenin teknik altyapısı, üç farklı “Built” platformuyla karıştırılıyor. Built Technologies (emlak finansmanı), Built Protein Bars (protein çubukları) ve Built Accounting (Küçük İşletmeler için yazılım) — bu üç farklı şirket, isim benzerliği dışında hiçbir bağlantısı yok. Ancak bu karışıklık, kültürel Atlas’ın temel fikrini yansıtır gibi: İsimler aynı olabilir, ama içeriği tamamen farklıdır. İnsanlar, “Built” dediğinde neyi kastediğini anlamak yerine, otomatik olarak bir şeyi etiketliyor. Atlas, tam da bu yanılgıyı ortadan kaldırıyor.

Gelecek: Haritalar, Tartışmaların Yerini Alacak mı?

Proje, şu anda sadece akademik ve küçük medya kuruluşlarında kullanılıyor. Ancak 2026’da, UNESCO ile bir iş birliği planlanıyor. Türkiye, Norveç ve Kanada, bu modeli okullarda denemek için pilot projelere başlamış durumda. Bir eğitim uzmanı şöyle diyor: “Çocuklara ‘Neden bu insanlar böyle düşünüyor?’ diye sormayı öğretmek yerine, ‘Bu insanlar hangi haritada yaşıyor?’ diye sormaya başlamalıyız.”

Kültürel Atlas, bize bir şey hatırlatıyor: İnançlar, hatalar değil, öyküler. Ve öyküler, kırılmaz. Ancak anlaşılabilir. Tartışmak yerine, haritalamak — belki de bu, 21. yüzyılın en büyük medya devrimi olacak.