Aristoteles ve Sokrates'ten AI Dersi: Yapay Zekâyla Nasıl Düşünmelisiniz?

Aristoteles ve Sokrates'ten AI Dersi: Yapay Zekâyla Nasıl Düşünmelisiniz?

Yapay zekâ, bugün bir kalem gibi kullanılıyor: hızlı, kolay, neredeyse otomatik. Ama bu kalem, sadece yazmıyor — düşüncenin köklerini de sorguluyor. GPT’ler, özet üretiyor, metin yazıyor, hatta şiir döküyor. Peki ama biz? İnsan olarak ne yapıyoruz? Bu sorunun cevabı, 2300 yıl önce Atina sokaklarında dolaşan bir filozofun dudaklarında saklı.

Sokrates: Sorgulamak, AI’nın En Büyük Tehlikesi

Sokrates, hiçbir şeyi kabul etmeden sorgulardı. "Bilmediğimi biliyorum" diyerek, bilgiye olan güveni sarsmıştı. Bugün, yapay zekâ bize "doğru cevabı" veriyor. Bir soru soruyoruz, birkaç saniye içinde binlerce kaynaktan derlenmiş, akıcı bir yanıt alıyoruz. Ama bu cevap, gerçekten bizimkimi? Yoksa bir algoritmanın, veri kümesinin ve finansal çıkarların ürünü mü?

Sokrates, birinin "iyilik" ne demek olduğunu bildiğini varsayarsa, ona "iyilik"in tanımını isteyerek, onu birbirine giren sorulara sürüklerdi. Bugün, bir AI’ya "iyilik nedir?" diye soruyoruz ve bir paragraf alıyoruz. Ama bu paragraf, bir felsefi arayış değil, bir istatistiksel tahmin. Sokrates, bu tür cevapları "yüzeyel bilgi" olarak reddederdi. AI’ya güvenmek, bilgiyi tüketmek demektir; Sokrates, bilgiyi inşa etmeyi öğretirdi.

Aristoteles: Akıl, Veriyle Değil, Pratikle Doğar

Aristoteles, Sokrates’in sorgulamasını bir adım daha ileri götürdü. Sadece sormak değil, nasıl doğruya ulaşacağımızı sistematikleştirdi. "Eudaimonia" — mutluluk — kavramını, bir hedef değil, bir alışkanlık olarak tanımladı. İyi bir insanoğlu olmak, tek bir kararla değil, günlük eylemlerle olurdu. Bu, AI ile çalışırken tam olarak ne demek?

AI, bize veri sunar. Aristoteles ise bize "pratik akıl" (phronesis) öğretir: ne zaman neyi kullanmalı, ne zaman reddetmeli, ne zaman kendi akıl yürütmeni yeniden inşa etmeli. Örneğin: AI bir raporu yazsın, ama sen, bu raporun kimin çıkarları için yazıldığını, hangi verilerin dışlandığını, hangi varsayımların örtük olduğunu sorgula. Aristoteles, bu tür analizi "etik akıl yürütme" olarak adlandırırdı. AI, senin aklın yerini almak için değil, senin aklını güçlendirmek için yaratıldı.

Yapay Zekâ, Felsefenin Düşmanı mı?

Hayır. Ama onu yanlış kullanırsan, felsefenin ölümü olur. Bugün birçok şirket, AI’yi "düşünme hızlandırıcısı" olarak değil, "düşünme yerine geçici" olarak kullanıyor. Öğrenciler, ödevlerini AI ile yazdırıyor. Yazarlar, metinlerini otomatikleştiriyor. Gazeteciler, analiz yerine özet alıyor. Bu, Aristoteles’in "hakikate ulaşmanın yolu" olarak tanımladığı "aktif zihin"in tam tersidir.

AI, bir ayna gibidir: neyi yansıttığını sen seçersin. Eğer senin felsefi temelin yoksa, AI sana sadece kendi önyargılarını, veri setindeki eğilimleri ve ticari hedefleri yansıtır. Bir AI, 1000 kez "demokrasi"yi tanımlayabilir. Ama senin, demokrasiyi yaşamak için ne kadar çaba harcadığın, onun için ne kadar sorguladığın, onu nasıl savunduğun — bunları AI bilmez. Ve bilmesine gerek yok. Sen bilmen gerekir.

3 Pratik Adım: Antik Felsefeyle AI’yi Yeniden Kullanmak

1. Sokrates’i Çalıştır: Her AI çıktısına "Neden?" sorusuyla başla. Cevap doğru mu? Kimin çıkarına? Hangi verilerle oluşturuldu? Bu soruları yazmaya başladığında, AI’yi bir asistan değil, bir felsefi diyalog ortağı haline getirirsin.
2. Aristoteles’in "ortadaki yol"unu uygula. AI’yi tamamen reddetmek ya da tamamen güvenmek, her ikisi de hata. Dengeyi bul: AI’yi araştırma aracı olarak kullan, ama karar verme yetkini kendinde tut.
3. Düşünmeyi alışkanlık yap. Aristoteles’e göre, karakter, alışkanlıklardan oluşur. Her gün, bir AI çıktısını okuduktan sonra, 5 dakika kendi düşünceni yaz. O çıktıyı değil, senin düşünceni geliştir.

Sonuç: AI’yi Kullanmak, Felsefi Bir Sorumluluktur

Yapay zekâ, antik Yunan felsefesinin en büyük hayranı olabilir. Çünkü Aristoteles’in "logos" (akıl) kavramı, bugün bir algoritmanın temelidir. Sokrates’in "sorgulama" yöntemi, AI’nın eğitimindeki "prompt engineering"in doğrudan atasıdır. Ama burada büyük bir ironi var: Antik filozoflar, insan zihnini geliştirmek için uğraştı. Bugün, biz, insan zihnini azaltmak için AI’yi kullanıyoruz.

Geleceğin en büyük sorusu, "AI ne yapacak?" değil, "biz ne yapacağız?". Aristoteles, bir insanın değerini, ne bildiğine değil, nasıl düşündüğüne göre ölçerdi. Sokrates, bilgiyi sorgulamadan elde edilen her şeyi, bir efsane olarak reddederdi.

Yapay zekâ, senin akıl yürütmeni kolaylaştırmak için var. Ama senin aklını kaybetmeni değil. Onu bir araç olarak kullan, değil bir zihin olarak. Çünkü felsefe, bir zamanlar insanlığın en güçlü silahıydı. Bugün, bu silahı yeniden eline alman gerekiyor. Yoksa AI, sana sadece cevaplar verir — ama senin sorularını hiç duymaz.