Yapay Zeka, Akdeniz'i 15 Günlük Tahminle Saniyelerde Haritalandırıyor

Yapay Zeka, Akdeniz'i 15 Günlük Tahminle Saniyelerde Haritalandırıyor

Geçtiğimiz hafta, bir uluslararası bilim insanı ekibi, Akdeniz’in 15 günlük deniz durumunu saniyeler içinde tahmin edebilecek bir yapay zeka modeli geliştirdiğini duyurdu. Bu gelişme, klasik hidrodinamik modellerin haftalar süren hesaplamalarını, sadece 8 saniyede tamamlayan bir teknolojik sıçrama olarak karşımıza çıkıyor. Geliştirilen model, İngiltere’nin Liverpool Üniversitesi liderliğinde, Avrupa Birliği’nin Horizon programı ve UNDRR (Birleşmiş Milletler Afet Riski Azaltma Ofisi) desteğiyle hayata geçirildi. Bu keşif, yalnızca bilimsel bir başarı değil; Akdeniz kıyılarında yaşayan 160 milyon insanın güvenliği için bir dönüm noktası.

Neden Bu Kadar Önemli?

Akdeniz, iklim değişikliğinin en hızlı etkilendiği denizlerden biri. Son 30 yılda su sıcaklığı 1.5°C arttı, kasırga benzeri fırtınalar 3 kat arttı ve deniz seviyesi yükselişi kıyıları tehdit ediyor. Geleneksel tahmin modelleri, bu dinamikleri anlamak için binlerce saatlik süperbilgisayar zamanı harcıyor. Bu süre, afet yönetimi için çok geç. Örneğin, bir kasırga 48 saat içinde kıyıya varabiliyor, ancak klasik modeller 72 saat sonra bile net bir tahmin veremiyor. Yeni AI modeli, bu gecikmeyi tamamen ortadan kaldırıyor.

Teknolojinin İçindekileri: Nasıl Çalışıyor?

Model, 2000’den 2025’e kadar olan 25 yıllık uydu verisi, deniz akıntıları, sıcaklık, tuzluluk, rüzgar hızı ve atmosferik basınç verilerini öğrendi. Bu veriler, NASA, ESA ve Avrupa Deniz İzleme Hizmeti (Copernicus) tarafından toplanmış. Ancak buradaki asıl mucize, verilerin nasıl işlendiği. Geleneksel modeller fiziksel denklemleri çözmeye çalışır; bu model ise derin öğrenme ile ‘paternleri’ tanır. Örneğin, bir deniz akıntısının nasıl bir döngü oluşturduğunu, bir sıcaklık dalgalanmasının nasıl bir fırtınayı tetiklediğini, sadece veriye bakarak öğreniyor. Bu, insanın bile fark edemeyeceği gizli ilişkileri ortaya çıkarıyor.

Model, her 15 dakikada bir güncelleniyor ve 15 gün öncesine kadar 1 km²’lik çözünürlükte tahminler sunuyor. Bu, önceki modellerin 50 km² çözünürlüğüne kıyasla 25 kat daha detaylı. Örneğin, bir balıkçı, sadece 500 metrekarelik bir alanda yoğun balık kümelerini görebiliyor. Bir kıyı yönetimi, bir sahil kıyısında 24 saat içinde nerede tsunami dalgasının en yüksek olacağını bilebiliyor.

Kimler Kazanıyor?

• Denizcilik ve Balıkçılık: Yunanistan ve İtalya’da balıkçılar, artık sahile çıkmadan önce 15 günlük dalga yüksekliği ve akıntı tahminlerini alıyor. Bu, kayıpları %40 azaltıyor.
• Afet Yönetimi: Türkiye, Mısır ve Lübnan’da afet ekipleri, kasırga ve sel riskini önceden belirleyerek sakinleri tahliye edebiliyor. UNDRR, bu sistemi “Afet Riski Azaltma İçin En Büyük İlerleme” olarak tanımladı.
• Turizm: Akdeniz turizminin %30’u kıyıya bağlı. Bu model, plajlarda dalgaların yüksekliği ve su kalitesini önceden tahmin ederek turist akışını optimize ediyor.
• Çevre Bilimciler: Plastik kirliliği ve alg çoğalması gibi sorunlar, su akışları ile doğrudan ilişkili. Bu model, kirliliğin nereden nereye yayıldığını haritalandırıyor.

Yeni Bir Dönem Mi, Yoksa Bir Tehdit Mi?

Bu teknoloji, bir yandan umut verici, diğer yandan etik sorular doğuruyor. Kimin verilerini kullanıyor? Verilerin güvenliği nasıl garanti altına alınıyor? Özellikle Türkiye ve Suriye gibi siyasi gerginliklerin yaşandığı bölgelerde, bu modelin verileri siyasi amaçlarla kullanılabiliyor mu? Bu sorulara cevap vermek için, geliştiriciler, modelin açık kaynak kodlu olmasına karar verdiler. Herkes, verileri ve tahminleri doğrudan erişebiliyor. Bu, şeffaflığı sağlıyor ama aynı zamanda kötü niyetli aktörlerin de kullanmasını kolaylaştırıyor.

UNDRR ve Avrupa Komisyonu, bu modeli 2026 sonunda tüm Akdeniz ülkelerine ücretsiz sunmayı planlıyor. Ancak teknolojiyi kullanabilme kapasitesi, ülkeler arasında büyük farklılıklar gösteriyor. Örneğin, Malta ve İspanya gibi gelişmiş ülkeler, bu sistemi hemen entegre edebiliyor; ancak Tunus veya Cezayir gibi ülkelerde, altyapı eksikliği sorununu yaratıyor.

Gelecek: Sadece Akdeniz Değil

Bu modelin başarısı, Karadeniz, Kızıldeniz ve hatta Pasifik’in bazı bölgeleri için de bir klonu geliştirilmesine yol açtı. Bilim insanları, 2027’de dünya çapında 10 deniz için benzer bir sistem kurmayı hedefliyor. Bu, “Dünya Deniz Tahmin Sistemi” adı altında birleşik bir küresel altyapı oluşturmak için ilk adım olabilir.

İnsanlık, denizleri kontrol etmeye çalışmıyor. Onları anlamaya çalışıyor. Bu AI modeli, sadece bir araç değil, bir farkındalık aracı. Denizlerin sesini duymaya başladığımızda, onların kaderini de kendi kaderimiz olarak kabul etmeye başlıyoruz.