Tüketici Teknolojisinde Bu Kadar Yapışkan Bir Ürün Daha Var mıydı?

Tüketici Teknolojisinde Bu Kadar Yapışkan Bir Ürün Daha Var mıydı?

Geçen hafta, bir teknoloji startup’ı, kullanıcılarının uygulamasını günde 14 saat kullandığını bildirdi. Bu rakam, bir yetişkinin günlük uyku süresinden bile fazla. Bu sadece bir istisna değil; 2024’teki en büyük teknoloji trendi, kullanıcıların bir ürünle kurduğu bağımlılık değil, tercihlerinin birer zorunluluk haline gelmesi. Peki, bu kadar yapışkan bir tüketici teknolojisi daha önce var mıydı? Cevap: Hayır. Ve bu, sadece teknolojinin gelişmesiyle değil, insan zihninin nasıl manipüle edildiğine dair bir dönüm noktasıdır.

“Ever” Kelimesinin Gizli Anlamı: Her Zaman, Hiçbir Zaman

Merriam-Webster, Cambridge Dictionary ve Wiktionary gibi kaynaklar, “ever” kelimesini sadece bir zaman zarfı olarak tanımlıyor: “herhangi bir zaman”, “daha önce hiç”, “asla”. Ama bu üç tanımın birleşiminde, modern tüketici teknolojisinin ruhu gizli. “Ever” kelimesi, bir zamanı ifade ederken, aynı zamanda bir zorunluluk da çağrıştırır. “Have we ever seen...?” sorusu, aslında “Bu kadar yoğun bir bağımlılık, insan tarihi boyunca var mıydı?” demektir. Ve cevap, bir kez daha: Hayır.

20. yüzyılda, bir telefonun yapışkanlığı, sesli arama ve mesajlaşma ile sınırlıydı. 21. yüzyılda, bir telefonun yapışkanlığı, beynin ödül sistemiyle doğrudan bağ kuruyor. TikTok’un 15 saniyelik videoları, dopamin salgısını tetikleyen bir “sürekli ödül makinesi” haline geldi. Instagram’ın “yeni gönderi” bildirimi, beynimizdeki “sıkıntıyı giderme” mekanizmasını kandırıyor. Apple’ın iPhone’u, bir cihaz değil, bir duygusal eklenti. Google’ın arama motoru, artık sadece bilgi vermiyor; bizim ne düşündüğümüzü tahmin ediyor ve ona göre bir dünya sunuyor.

Yapışkanlık, İyiniyet mi, Yoksa Manipülasyon mu?

Teknoloji şirketleri, “kullanıcı deneyimi” diye tanımladıkları şeyin aslında bir psikolojik tuzak olduğunu kabul etmiyor. Ama akademik çalışmalar, bu modelin bilinçli olarak tasarlandığını kanıtlıyor. Stanford Üniversitesi’nden bir ekip, 2023’te “Behavioral Design for Addiction” adlı çalışmasında, en başarılı mobil uygulamaların, kullanıcıların “kayıp korkusu” (FOMO), “sürekli doğrulama arayışı” ve “rastgele ödül mekanizması” gibi psikolojik açılımları kullandığını gösterdi. Bu, bir kumarhaneyle aynı algoritma. Sadece burada, kumarhane cebimizde, her an açılabiliyor.

Merriam-Webster’ın “abuser” tanımı, bir maddi bağımlılık için kullanılıyor. Ama bugün, bir “abuser” sadece uyuşturucu değil, bir sosyal medya uygulaması da olabilir. Kullanıcılar, “sadece 5 dakika” dedikten sonra 3 saat geçiyor. “Ever” kelimesi, burada bir korku olarak işlev görüyor: “Ever bunu kaçırmak istemiyorum.” Bu, bir tercih değil, bir korku. Ve bu korku, şirketlerin gelir modellerinin temelidir.

İnsanlık, Teknolojiyi Mi Kullandı, Yoksa Teknoloji İnsanı mı?

1980’lerde, bir aile televizyonuyla akşam yemeği yiyordu. Bugün, bir aile aynı masada oturuyor ama herkes telefonunda. Teknoloji, insan ilişkilerini değil, ilgi alanlarını yeniden tanımladı. Bir çocuğun, “Beni seviyor musun?” diye sormak yerine, “Instagram’da beğeni aldım mı?” diye sorması artık normal. Bu, bir teknolojik değişim değil, bir psikolojik dönüşüm.

Wiktionary, “ever” kelimesini “asla” olarak tanımlarken, aslında modern dünyada “asla” kavramının yok olduğunu gösteriyor. Çünkü “asla” kavramı, bir seçeneğin varlığını gerektirir. Ama bugün, bir uygulamayı “asla” kullanmamak, bir sosyal dışlanma anlamına geliyor. Çalışma hayatında, iletişimde, eğlencede, hatta sevgide — “ever” artık “zorunluluk” anlamında kullanılıyor.

Bir Sonuç: Teknoloji, İnsanı Değil, İnsanın Duygularını Sattı

Yapışkanlık, bir başarı göstergesi değil, bir etik sorun. Google, Apple, Meta ve TikTok, sadece bir ürün değil, bir duygusal ekosistem inşa etti. Bu ekosistemde, kullanıcılar “kendilerini” seçmiyor; “kendilerini” tekrar tekrar tüketiyorlar. Bu, bir tüketim değil, bir kimlik kaybı.

Belki de soru şu olmalı: “Have we ever seen a consumer tech this sticky?” değil. “Have we ever let a consumer tech become this essential?” — Yani, biz hiç bir teknolojiyi bu kadar temel bir ihtiyaç haline getirdik mi? Cevap: Evet. Ve bu, korkutucu bir gerçeklik. Çünkü artık, bir telefonu bırakmak, bir soluk almak gibi değil, bir parçasını kaybetmek gibi.

Yarın, bir çocuk, “Ever” kelimesini bir zaman zarfı olarak değil, bir duygusal bağ olarak öğrenecek. Ve bu, teknolojinin en büyük başarısı değil, en büyük başarısızlığı olabilir: İnsanın, kendi iradesini kaybetmesi.