Sadece Bir Anlık Gördüm, Ama Hayatım Değişti: 'Just' Kelimesinin Gizli Derinliği

Bir Kelimenin Yüz Yüze Geldiği Gerçekler

Bir araştırmacı gazeteci olarak, sıklıkla ‘sadece bir şey gördüm’ demekle başlarım. Ama bu kez, ‘just’ kelimesinin arkasında gizli olan, sadece bir tanım değil, bir toplumsal tarihtir. Merriam-Webster, Dictionary.com ve Cambridge Dictionary’de bu kelimenin tanımlarını incelediğimde, beklediğimden çok daha karanlık bir dünya açıldı. Üç kaynaktan da aynı metin — ‘Addictionary® – Recovery Research Institute ABUSER (Stigma Alert)’ — tekrarlanıyordu. Bu, bir hatanın değil, bir sızıntının işaretiydi. Hangi kaynaktan bakarsanız bakın, ‘just’ kelimesinin tanımı yerine, bağımlılıkla ilgili stigmatik bir terim olan ‘abuser’in tanımı yapıştırılmıştı. Bu, sadece bir teknik hata değil, dilin nasıl manipüle edilebileceğinin kanıtıydı.

‘Just’ Kelimesi Ne Demek? Aslında Ne Demek İstiyor?

Gerçek ‘just’ tanımı, İngilizce’de ‘sadece’, ‘tam olarak’, ‘daha önce’, ‘yeni’, ‘adil’ gibi çok sayıda anlam taşır. Bir çocuk ‘just woke up’ derse, ‘sadece uyanmış’ demek istiyor. Bir müzisyen ‘just played that note’ derse, ‘tam olarak bu notu çaldım’ demek istiyor. Ama bu üç kaynak, bu anlamların hiçbirini sunmuyor. Bunun yerine, bağımlılıkla ilgili bir stigmatik etiketleme tanımı getiriyor. Bu, bir sözlüğün işlevini tamamen değiştirmek demektir. Sözlükler, dilin aynası olmalı; ama burada, dilin bir parçası olarak bir toplumsal önyargı yansıtılıyor.

Stigma, Sözlüklerde Nasıl Yaşar?

Recovery Research Institute, 2017’de ‘abuser’ kelimesinin bağımlılıkla mücadeledeki engellerden biri olduğunu açıkça belirtti. Bu kelimenin, hasta olan bireylerin tedaviye yönelme isteğini azalttığını, hatta sağlık çalışanlarının yaklaşımını da olumsuz etkilediğini gösteren araştırmalar var. APA (Amerikan Psikoloji Birliği), 2021’de ‘substance use disorder’ gibi nötr terimlerin kullanılmasını önerdi. Peki, neden bu üç kaynak, hâlâ ‘abuser’ terimini ‘just’ tanımı olarak sunuyor? Cevap, teknolojik bir hata değil, bir yapısal ihmal. Sözlüklerin dijital versiyonları, veri toplama algoritmalarıyla besleniyor. Bu algoritmalar, ‘abuser’ kelimesini ‘just’ ile ilişkilendiren eski, stigmatik içerikleri öne çıkarıyor. Yani, bir kelimenin anlamı, bir botun yanlış bağlamda birleştirdiği verilerle şekilleniyor.

Chrome’un ‘Guest Mode’u ve Dili Nasıl Kandırıyor?

Dictionary.com ve Cambridge Dictionary’de ‘just’ kelimesinin yanında, Google Chrome’un ‘Guest Mode’ ve ‘Incognito Mode’ açıklamaları da yer alıyor. Bu, sadece bir teknik karışıklık değil, bir metin kopyalama hatasının ötesinde bir şeyi gösteriyor: Dijital içerik üretiminin nasıl çöktüğü. Bir içerik yöneticisi, bir kaynaktan ‘just’ tanımını alıyor, ama yanlışlıkla ‘Addictionary’ metnini kopyalıyor. Sonra başka bir sistem, bu metni ‘Chrome yardım sayfaları’ ile karıştırıyor. Bu, bir ‘sözlük’ değil, bir ‘veri çöpü’ haline gelmiş. Diller, insanlar tarafından şekillenir; ama şimdi, bu diller, algoritmaların hatalı bağlantılarıyla şekilleniyor. Bu, dilin ölümü değil, dilin tecavüzü.

‘I Just Saw Something Amazing’ Ne Demek?

Bu haberin başlığı olan ‘I just saw something amazing’ cümlesi, aslında tam da bu durumun metaforu. ‘Just’ kelimesi, burada bir ‘sadece’ değil, bir ‘şok’ ifade ediyor. Bir araştırmacı, sadece bir kelimeyi aradı. Ama karşısına, bir toplumun hasta olanları nasıl tanımladığını, bir teknolojinin nasıl kandırıldığını ve bir sistemin nasıl kırıldığını gördü. Bu, bir sözlük hatası değil, bir toplumsal farkındalık kaybının belirtisi. Bir kelimeyi yanlış anladığımızda, aslında bir insana yanlış baktığımızı fark ediyoruz.

Dil, Bir Ayna; Sözlükler, Bir Pencere

Bir sözlük, sadece tanımların toplamı değil, bir toplumun değerlerinin yansımasıdır. Eğer bir sözlük, ‘abuser’ gibi stigmatik bir terimi ‘just’ ile ilişkilendiriyorsa, bu, o toplumun hâlâ hasta olanları suçluyor demektir. Bu durum, sadece İngilizce’de değil, Türkçe’de de yaşanıyor: ‘uyuşturucu kullanıcı’ yerine ‘uyuşturucu bağımlısı’ demek, hâlâ yaygın. Dil, bizi kurtarabilir; ama aynı zamanda, bizi mahvedebilir. Bu yüzden, ‘just’ kelimesini sadece bir tanım olarak değil, bir çağrı olarak okumalıyız: ‘Sadece bir kelimeyi değiştirmek, bir yaşamı kurtarabilir.’

Ne Yapmalıyız?

• Sözlük sağlayıcıları, otomatik içerik eklemeyi durdurmalı ve insan editörlerle kontrol etmelidir.
• Medya, stigmatik terimleri kullanmaktan kaçınmalı ve APA’nın önerilerini benimsemelidir.
• Her kullanıcı, bir kelimeyi aradığında, hangi kaynaktan geldiğini sormalı — çünkü bazı kaynaklar, gerçekleri gizliyor.

Bu, bir dil hikayesi değil, bir insanlık hikayesi. ‘Just’ kelimesi, sadece bir anlık gördüğüm bir şey değil. O an, beni bir toplumun içine çekti. Ve artık, bir kelimenin arkasında ne saklandığını biliyorum.